II.Mahmut Han'nın Yeniçerilere Algı Operasyonu
Yeniçeri ocağı, Birinci Murat Han zamanında, padişahların maiyetinde daimi ücretli askerlerden kurulmuş bir ocaktır. Kuruluşundan 17. yüzyıla kadar kendisinden beklenen hizmeti görmüşler, düşmana karşı zaferler kazanmışlardı. Fakat 17. yüzyılın ortalarından itibaren bozulmaya, asker olmadığı halde ulufe alabilmek için asker olanlar çoğalmaya, ocakta düzenli olarak yapılan talimler aksamaya başlamıştı. Bütün bunların yanında yeniçeriler sık sık devlete karşı ayaklanmakta ve halka karşı zulmanî tavırlar sergilemekteydi.
Üçüncü Selim Han’ın yarım kalan operasyonu
Başarısız giden süreç ve taşkınlıklar üzerine, yeniçerilerin kaldırılarak yerine yeni bir ordunun kurulması fikri devlet ricali arasında konuşulmaya başlanmıştı. Üçüncü Ahmet Han zamanında (1703-1730) başlayan çalışmalar Üçüncü Selim Han zamanında (1789-1807) hız kazandı ve Nizam-ı Cedid ismiyle yeni bir askeri sınıf oluşturulmasına karar verildi.
Fakat çalışmalar başarısızlıkla sonuçlandı.Çünkü yeniçerileri kaldırma planının gizli tutulması gerekiyordu. Zira yeniçeriler yeniden ayaklanabilirlerdi. Neticede korkulan oldu. Çalışmaların gizli yürütülememesi, bir kısım devlet adamının şahsî menfaatlerini devletin menfaatlerinin önüne geçirmesi ve yeni düzenlemelerin uygulanmasında ciddi zorluklarla karşılaşılması vb. sebepler Kabakçı Mustafa İsyanını ortaya çıkardı. Sonuç olarak Sultan Üçüncü Selim tahtından indirildiği ve bilahare şehit edildiği gibi yaptığı bütün yenilikler de yeniçeriler tarafından kaldırıldı. Bu başarısızlıkta, psikolojik operasyonlar yapılamamasının payı da büyüktü.
Üç adımda Sultan İkinci Mahmut’un başarısı
Sultan Üçüncü Selim’den sonra tahta geçen bir sene kadar padişahlık yapan Dördüncü Mustafa Han’ın yerine Sultan İkinci Mahmut tahta oturdu. O da yapacağı bir dizi ıslahatta birinci sıranın yeni bir askerî düzen kurmak olduğunu da, bu işe girişen Üçüncü Selim Han’ın başına gelenleri de gayet iyi bildiğinden son derece temkinli davranıyordu.
1-Silahsız savaş süreci
Sultan İkinci Mahmud, tahta geçtiği 1808 yılından Yeniçerilerin kaldırıldığı 1826’ya kadar
uzun bir müddet ince hesaplarla adım adım ilerledi. Yapılan plana göre evvela bazı yapısal değişikliklere gidilmesi yerine, adeta psikolojik bir operasyon başlatıldı. Çünkü halkın buna inandırılması gerekiyordu ve ikna çabaları ona göre yapılacaktı. Sultan İkinci Mahmud, Üçüncü Selim döneminde yapılan hatalara tekrar düşmek istemiyordu.
2- Kalp kazanmak için yapılan propagandalar
500 yıllık bir geçmişe sahip olan yeniçeriler geçerli nedenlerle ortadan kaldırılmalıydılar. Fakat bunun için acele edilmemeliydi. İkinci Mahmud Han öncelikle Yeniçeri ağalığı ve şeyhülislamlık gibi en mühim mevkilere güvendiği adamlarını tayin etti. Ulemanın desteğini sağladı. Ele başlarını peyderpey etkisiz hale getirdi. Daha sonra birtakım yenilikler yapılmaya ve yeni kurulacak düzenli ordunun temelleri atılmaya başlandı. Halkın gözünde yeniçerilerin itibarı her fırsatta düşürüldü. Yeniçerileri ürkütmemek ve onların kalplerini kazanma babında yeni kurulacak olan orduya gönüllü yeniçerilerin de girmesine izin verildi.
3- İstanbul halkının İkinci Mahmut Han’ı desteklemesi ve kesin sonuç
Alınan bütün önlemlere rağmen 15 Haziran 1826 günü Yeniçeriler Etmeydanı’nda toplandılar ve ayaklandılar. Zaten padişah da kaç senedir planladığı bu günün geleceğini biliyordu. Artık yürütülen çalışmaların meyvesini alma zamanıydı. Nitekim o günün gecesi sabaha kadar sarayda hatırı sayılır bir kuvvet birikti ve ertesi sabah isyancıların üzerine yürüdüler. Ulema sınıfı ve medreseliler de topluca isyancılara karşı durdular. Etmeydanı’ndaki Yeniçeri kışlaları top ateşine tutuldu. Akşam vakti olunca artık kesin netice alınmıştı. Saklanarak kurtulan 20 bine yakın yeniçeri de sürgün edildi. Böylece yeniçeri ocağı yıkılarak tarihin tozlu raflarındaki yerini almış oldu.
İsyan alâmeti olarak kazanlarını kullanan Yeniçerilerin ortadan kaldırılışına Keçecizâde İzzet Molla şu mısra ile tarih düşürmüştür:
Tecemmu’eyledimeydan-ı lâhme/ idüpküfrân-ı nimet nice bâğî
Koyup kaldırmada ikide birde /kazan devrildi söndürdü Ocağı”(H1241/1826)